ABD seyahatimde ziyaret ettiğim meslektaşım ve arkadaşım,Meme doktoru (The Udder doctor) Andy Johnson Protetheca adı verilen bir alg’ten söz etti. Klorofilsiz bir alg olan Prototheca’ların ineklerde mastitis(meme yangısı) oluşturabileceği hakkında bilgiler verdi.
Yaptığım araştırmalarda ülkemizde de bu yönde yapılmış literatür taramaları olduğunu gördüm.
Göksel Erbaş, Uğur Parın , Şükrü Kırkan tarafından 2015 yılında geniş bir derleme yapılmış ,2016 da Melek Demir ve 2021 de Mehmet Arif Aras’ın hazırladıkları yüksek lisans tezlerinde bu mastitis etkenine kısaca değinilmiş.
Dr.Andy Johnson’ın bana verdiği makalesinin tercümesini sektörün ve ilgililerin dikkatlerine sunuyorum.
PROTOTHECA BİLGİ NOTU Dr. Andy Johnson
Prototheca, süt ineklerinde mastitise neden olabilen renksiz bir algdir. Barınak alanlarında, padoklarda ve meralarda yaygın olarak bulunur. Bu organizma süt sığırcılığı işletmelerinde hem klinik hem de subklinik mastitise neden olabilir. Bazı işletmelerde Prototheca, bulaşıcı bakterilere benzer şekilde davranabilir ve sağım sırasında inekten ineğe yayılabilir.
Prototheca, bazı işletmelerde aniden ortaya çıkması ve bazı vakalarda yine aniden ortadan kaybolması nedeniyle “hayalet organizma” (Ghost Organism) olarak da adlandırılmıştır. Bu özellik, organizmanın kontrolünü çok daha güç hale getirmektedir. Prototheca en sık, gübre ve bitkisel materyalin çürüdüğü ıslak ve nemli alanlarda bulunur. Ayrıca durgun sularda, yıkama sularında, sağımhane yıkama sularında, yemlerde, gübrede, çok ıslak altlıklarda, meme lastiklerinde ve içme suyu tanklarında da bulunabilir. Süt işletmelerinde yaygın olarak bulunmasına rağmen her zaman mastitis sorununa yol açmaz. Yüksek nem, çevredeki Prototheca miktarının artmasının önemli nedenlerinden biri olabilir. Ne yazık ki çevrede Prototheca bulunması, mutlaka mastitisin kaynağının o çevresel nokta olduğu veya işletmede sorun oluşturacağı anlamına gelmez. Hatta çevreden alınan numunelerden Prototheca’nın izole edilmesi çoğu zaman oldukça zordur.
Prototheca mastitisi, tank sütündeki somatik hücre sayısının (SCC/SHS) ve bakteri sayısının yükselmesine neden olabilir. Sürü içerisindeki enfeksiyon oranı; sağım ekipmanlarının temizliğine, sağım prosedürlerine ve sürünün genel sağlık durumuna bağlı olarak %0 ile %40 arasında değişebilir. Veriler, bağışıklık sistemi baskılanmış veya stres altındaki süt ineklerinin bu organizmanın neden olduğu enfeksiyonlara daha yatkın olabileceğini göstermektedir.
Prototheca mastitisinde meme içerisinde çok farklı belirtiler görülebilir. Sütteki değişiklikler hafiften orta dereceye kadar değişebilir ve ineklerde genel hastalık belirtileri çoğunlukla görülmez. Ancak klinik Prototheca mastitisi ortaya çıktığında süt veriminde çok büyük bir düşüş meydana gelebilir. Subklinik vakalarda ise tek belirti süt verimindeki azalma veya somatik hücre sayısının 200.000’in üzerine çıkması olabilir.
Bu organizmaya karşı etkili bir tedavi bulunmamaktadır. Pozitif ineklerin tamamı diğerlerinden ayrılmalı, en son sağılmalı ve enfekte meme lobu/kısım devre dışı bırakılmalı ya da ineğin sürüden çıkarılması düşünülmelidir. Tanının doğrulanması Prototheca pozitif vakaların doğru şekilde belirlenmesi son derece önemlidir. Tanı yöntemlerinden biri süt kültürüdür. Ancak pozitif kültür sonuçlarının doğrulanması gerekir. Doğrulama için üremenin metilen mavisi ile boyanmış yaş preparat kullanılarak mikroskobik olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu mikroskobik inceleme pozitif tanının doğrulanması açısından önemlidir; çünkü birçok maya türü Prototheca’ya benzeyebilir ve yanlışlıkla Prototheca olarak değerlendirilebilir.
Günümüzde birçok laboratuvar, Prototheca’nın varlığını takip etmek amacıyla tank sütü örneklerinde Prototheca taraması yapmaktadır. Pozitif bir tank sütü örneği elde edildiğinde, süt kalite programında herhangi bir değişiklik yapılmadan önce sonucun başka bir tank sütü örneğiyle doğrulanması gerekir.
Prototheca’nın daha kolay tanımlanmasına yardımcı olmak amacıyla geliştirilmiş bazı yeni özel kültür besiyerleri de bulunmaktadır.
Korunma ve sürü yönetimi :Ne yazık ki Prototheca için uygulanabilecek kolay bir koruyucu program bulunmamaktadır. Temel yaklaşım, bulaşıcı mastitis etkenlerinin kontrolünde kullanılan kanıtlanmış iyi mastitis kontrol programlarının bütün basamaklarını uygulamaktır.
Yakın dönem araştırmaları, iyot ve klor dioksit/kloröz asidin Prototheca’ya karşı en etkili dezenfektanlar arasında olduğunu göstermektedir. Tüm klinik mastitis vakalarından ve yeni doğum yapmış/taze dönemdeki hayvanlardan kültür alınarak pozitif vakalar araştırılmalıdır.
